← Todos los capítulos · Capítulo 5 / 18
El yoga de la renuncia
कर्मसंन्यासयोगः · Karma-saṃnyāsa-yoga · 29 versos
Arjuna está desconcertado: Krishna ha elogiado tanto renunciar a la acción como actuar con devoción, ¿cuál es mejor? La respuesta de Krishna es que la verdadera renuncia es interior, soltar el ansia y el odio, y que puede vivirse en medio del trabajo cotidiano. El capítulo describe a una persona que actúa sin mancharse, como la hoja de loto en el agua, y halla una calma que ningún suceso externo puede quitar.
Tradicionalmente se vincula con la Luna y Saturno, y con la casa 4 del corazón y la paz mental. Se lee durante periodos de la Luna, o cuando un tránsito difícil presiona la casa 4, para calmar una mente ansiosa o hiperactiva. La idea es que la paz viene de cambiar cómo sostienes tu trabajo y sus resultados, no de escapar de ellos. Es una práctica de reflexión, no una predicción.
अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥
arjuna uvāca
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||
Arjuna pregunta: elogias la renuncia a las acciones y luego elogias el yoga de la acción. Dime con claridad cuál de los dos es mejor.
श्रीभगवानुवाच
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥
śrībhagavānuvāca
saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |
tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥
sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||
Krishna responde: tanto la renuncia como el yoga de la acción llevan al bien supremo, pero de los dos, el yoga de la acción es mejor que la renuncia. El verdadero renunciante es quien ni odia ni anhela; libre de los opuestos, se libera fácilmente de la atadura. Solo los niños, no los sabios, dicen que el conocimiento y la acción son distintos; quien está de verdad establecido en cualquiera de ellos obtiene el fruto de ambos.
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |
yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||
El lugar que alcanzan quienes siguen el conocimiento lo alcanzan también quienes siguen la acción; quien ve el conocimiento y la acción como uno ve de verdad. La renuncia es difícil de alcanzar sin yoga, mientras que la persona reflexiva disciplinada en el yoga llega pronto a Brahman.
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥
naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||
Quien es firme en el yoga, de corazón puro, dueño de sí, y cuyo ser se ha vuelto uno con el ser de todos los seres, no se mancha ni siquiera mientras actúa. Conociendo la verdad, esa persona piensa: «No hago nada», aun viendo, oyendo, tocando, oliendo, comiendo, caminando, durmiendo, respirando, hablando, soltando, agarrando y abriendo o cerrando los ojos, comprendiendo que solo los sentidos se mueven entre sus objetos.
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||
Quien actúa ofreciendo las acciones a lo Supremo y soltando el apego no es tocado por el mal, como la hoja de loto por el agua. Los yoguis actúan con el cuerpo, la mente, el intelecto e incluso los sentidos solo para purificarse, abandonando el apego. La persona firme que renuncia al fruto de la acción alcanza una paz duradera; la inestable, atada al fruto por el deseo, queda atrapada.
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||
Renunciando en la mente a todas las acciones, el ser encarnado reposa feliz en la ciudad de nueve puertas, sin actuar ni hacer actuar. El Señor no crea el sentido de ser quien hace, ni las acciones, ni el vínculo con sus resultados; eso lo hace la naturaleza. Lo Divino no toma el mal ni el mérito de nadie; el conocimiento está cubierto por la ignorancia, y así los seres se confunden.
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |
teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||
Pero para quienes la ignorancia ha sido destruida por el conocimiento del ser, ese conocimiento ilumina lo Supremo como el sol. Con la mente y el ser fijos en Eso, establecidos en Ello y devotos de Ello, van al estado del que no hay regreso, con sus faltas lavadas por el conocimiento.
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ||
Los sabios ven la misma Realidad en una persona instruida y humilde, en una vaca, un elefante, un perro y alguien a quien la sociedad ha marginado. Incluso aquí el mundo es vencido por quienes tienen la mente asentada en la ecuanimidad; la Realidad es impecable e igual en todos, así que descansan en ella. No hay que alegrarse al recibir lo agradable ni afligirse al recibir lo desagradable; firme, sin confusión y conocedor de Brahman, esa persona descansa en Brahman.
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||
Quien no se apega a los contactos externos halla felicidad en el ser y, unido a lo Supremo por el yoga, goza de una dicha imperecedera. Los placeres nacidos del contacto son fuentes de dolor: empiezan y terminan, y los sabios no se deleitan en ellos. Quien puede soportar aquí y ahora, antes de que caiga el cuerpo, el empuje del deseo y la ira es un yogui y una persona feliz.
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥
yo’ntaḥsukho’ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto’dhigacchati ||
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||
Quien tiene su felicidad, su deleite y su luz dentro de sí alcanza la paz de Brahman, habiéndose vuelto Brahman. Los sabios cuyas faltas han desaparecido, cuyas dudas están cortadas y que se dominan y se alegran del bien de todos los seres alcanzan esa paz. Para los ascetas libres de deseo e ira, de mente controlada y conocedores del ser, esa paz está cerca por todos lados.
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||
Cerrando los contactos externos, posando la mirada entre las cejas, igualando la respiración que entra y sale y manteniendo a raya sentidos, mente e intelecto, el sabio que busca la libertad y ha dejado atrás el deseo, el miedo y la ira es siempre libre. Quien Me conoce como el receptor de toda ofrenda y austeridad, el gran Señor de todos los mundos y el amigo de todos los seres, halla la paz.
Los versos son el texto sánscrito tradicional. Las explicaciones son resúmenes originales, no las palabras de un traductor concreto. La guía astrológica es una práctica devocional y de reflexión, no una predicción ni un sustituto del consejo profesional.