વિશ્વરૂપદર્શન યોગ

अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

arjuna uvāca
madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |
yattvayoktaṃ vacastena moho’yaṃ vigato mama ||

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |
yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

śrībhagavānuvāca
paśya me pārtha rūpāṇi śataśo’tha sahasraśaḥ |
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |
bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

sañjaya uvāca
evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |
darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |
anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |
sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥

divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā |
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |
apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ |
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे ।
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- ।
मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

arjuna uvāca
paśyāmi devāṃstava deva dehe |
sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān |
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha- |
mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं ।
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं ।
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

anekabāhūdaravaktranetraṃ |
paśyāmi tvāṃ sarvato’nantarūpam |
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ |
paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च ।
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद् ।
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca |
tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād |
dīptānalārkadyutimaprameyam ||

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं ।
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता ।
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ |
tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā |
sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- ।
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं ।
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

anādimadhyāntamanantavīrya- |
manantabāhuṃ śaśisūryanetram |
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ |
svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि ।
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं ।
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi |
vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ |
lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति ।
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः ।
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti |
kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ |
stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या ।
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा ।
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā |
viśve’śvinau marutaścoṣmapāśca |
gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā |
vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं ।
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं ।
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ |
mahābāho bahubāhūrupādam |
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ |
dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं ।
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा ।
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ |
vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā |
dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि ।
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म ।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni |
dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni |
diśo na jāne na labhe ca śarma |
prasīda deveśa jagannivāsa ||

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः ।
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ ।
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ |
sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ |
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau |
sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति ।
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु ।
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti |
daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
kecidvilagnā daśanāntareṣu |
sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः ।
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा ।
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

yathā nadīnāṃ bahavo’mbuvegāḥ |
samudramevābhimukhā dravanti |
tathā tavāmī naralokavīrā |
viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा ।
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्- ।
तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā |
viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
tathaiva nāśāya viśanti lokās- |
tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्- ।
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं ।
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

lelihyase grasamānaḥ samantāl- |
lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ |
bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो ।
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं ।
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo |
namo’stu te devavara prasīda |
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ |
na hi prajānāmi tava pravṛttim ||

श्रीभगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो ।
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे ।
येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

śrībhagavānuvāca
kālo’smi lokakṣayakṛtpravṛddho |
lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ |
ṛte’pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve |
ye’vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व ।
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव ।
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva |
jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |
mayaivaite nihatāḥ pūrvameva |
nimittamātraṃ bhava savyasācin ||

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च ।
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा ।
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca |
karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān |
mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā |
yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||

सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य ।
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं ।
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

sañjaya uvāca
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya |
kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ |
sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या ।
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति ।
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

arjuna uvāca
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā |
jagatprahṛṣyatyanurajyate ca |
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti |
sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ ||

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् ।
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास ।
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

kasmācca te na nameranmahātman |
garīyase brahmaṇo’pyādikartre |
ananta deveśa jagannivāsa |
tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्- ।
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम ।
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas- |
tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma |
tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः ।
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः ।
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

vāyuryamo’gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ |
prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca |
namo namaste’stu sahasrakṛtvaḥ |
punaśca bhūyo’pi namo namaste ||

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते ।
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं ।
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste |
namo’stu te sarvata eva sarva |
anantavīryāmitavikramastvaṃ |
sarvaṃ samāpnoṣi tato’si sarvaḥ ||

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं ।
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं ।
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ |
he kṛṣṇa he yādava he sakheti |
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ |
mayā pramādātpraṇayena vāpi ||

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि ।
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं ।
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

yaccāvahāsārthamasatkṛto’si |
vihāraśayyāsanabhojaneṣu |
eko’thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ |
tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

पितासि लोकस्य चराचरस्य ।
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो ।
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

pitāsi lokasya carācarasya |
tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |
na tvatsamo’styabhyadhikaḥ kuto’nyo |
lokatraye’pyapratimaprabhāva ||

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं ।
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः ।
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ |
prasādaye tvāmahamīśamīḍyam |
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ |
priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा ।
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देव रूपं ।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito’smi dṛṣṭvā |
bhayena ca pravyathitaṃ mano me |
tadeva me darśaya deva rūpaṃ |
prasīda deveśa jagannivāsa ||

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं ।
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन ।
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastaṃ |
icchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva |
tenaiva rūpeṇa caturbhujena |
sahasrabāho bhava viśvamūrte ||

श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं ।
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं ।
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

śrībhagavānuvāca
mayā prasannena tavārjunedaṃ |
rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt |
tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ |
yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्- ।
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके ।
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

na vedayajñādhyayanairna dānair- |
na ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ |
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke |
draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो ।
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं ।
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo |
dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ |
tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा ।
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं ।
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

sañjaya uvāca
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā |
svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ |
bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

arjuna uvāca
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

śrībhagavānuvāca
sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama |
devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā |
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥

bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho’rjuna |
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa ||

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥

matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ |
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||