← Todos los capítulos · Capítulo 2 / 18
El yoga del conocimiento: el alma y la sabiduría
साङ्ख्ययोगः · Sāṅkhya-yoga · 72 versos
Krishna comienza diciendo a Arjuna que afligirse por el cuerpo es perder de vista lo real: el ser nunca nace ni muere. Luego presenta la acción sin apego a sus frutos y describe a la persona de mente firme, el ideal que el resto de la Gita va desplegando.
Tradicionalmente se vincula con el Sol y Júpiter: los temas del Sol (el yo, la autoridad, la luz interior) y los de Júpiter (sabiduría y guía). Se lee durante una Maha Dasha del Sol o cuando el Sol está débil por tránsito, para recuperar la confianza y un sentido más firme de quién eres. Es una práctica de reflexión, no una predicción.
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥
sañjaya uvāca
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||
Sanjaya dice: Krishna ve a Arjuna invadido por la compasión, con los ojos llenos de lágrimas y la mente sacudida por el dolor, y empieza a hablar.
श्रीभगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥
śrībhagavānuvāca
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||
Krishna pregunta: ¿de dónde te ha venido este abatimiento en un momento así? No te conviene, Arjuna, y no trae ni honor ni cielo. No cedas a la debilidad; sacúdete esta pequeña flaqueza del corazón y ponte en pie.
अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥
arjuna uvāca
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥
gurūnahatvā hi mahānubhāvān |
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva |
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्- ।
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo |
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmas- |
te’vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||
Arjuna responde: ¿cómo voy a combatir con flechas a Bhishma y Drona, que merecen mi veneración? Sería mejor vivir de limosna que matar a tan honrados maestros. Ni siquiera sé qué es mejor para nosotros, vencer o ser vencidos, cuando tenemos delante a quienes no querríamos sobrevivir.
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः ।
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ |
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme |
śiṣyaste’haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् ।
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं ।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād |
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ |
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||
Arjuna admite que la compasión ha debilitado su naturaleza y que su mente está confusa sobre el deber. Pide a Krishna que le diga con claridad qué es lo mejor, se declara su discípulo y dice que ni siquiera un reino sin rival aliviaría el dolor que le seca los sentidos.
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥
sañjaya uvāca
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||
Sanjaya cuenta que Arjuna dijo: «No lucharé» y quedó en silencio. Entonces Krishna, sonriendo con suavidad, habló al afligido Arjuna entre los dos ejércitos.
श्रीभगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥
śrībhagavānuvāca
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||
Krishna comienza la enseñanza: te afliges por quienes no merecen aflicción y, sin embargo, hablas con palabras de sabiduría. Los sabios no lloran ni por los vivos ni por los muertos.
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
dehino’sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||
Nunca hubo un tiempo en que yo, tú o estos reyes no existiéramos, ni dejaremos de existir jamás. Así como el alma atraviesa en este cuerpo la infancia, la juventud y la vejez, pasa a otro cuerpo; la persona serena no se turba por ello.
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino’nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so’mṛtatvāya kalpate ||
El contacto de los sentidos con sus objetos trae frío y calor, placer y dolor. Vienen y van, no duran; así que, Arjuna, soporta. Quien no se deja sacudir por ellos y permanece ecuánime en el placer y el dolor se vuelve apto para la inmortalidad.
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo’ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||
Lo irreal no tiene ser, y lo real nunca deja de ser. Los videntes de la verdad han comprendido la naturaleza última de ambos.
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino’prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||
Sabe que aquello que lo impregna todo es indestructible; nadie puede destruir lo que no cambia. Los cuerpos terminan, pero quien habita en el cuerpo es eterno, inconmensurable e imperecedero. Por tanto, Arjuna, asume tu deber y lucha.
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||
न जायते म्रियते वा कदाचिन् ।
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥
na jāyate mriyate vā kadācin |
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato’yaṃ purāṇo |
na hanyate hanyamāne śarīre ||
Quien piensa que el ser mata y quien piensa que es muerto, ambos no comprenden: ni mata ni es matado. Nunca nace ni muere, no empezó a ser ni dejará de ser; no nacido, eterno, antiguo, no se destruye cuando el cuerpo es destruido.
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय ।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- ।
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya |
navāni gṛhṇāti naro’parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā- |
nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||
Quien sabe que el ser es indestructible, eterno y no nacido, ¿cómo podría matar o hacer matar? Así como una persona se pone ropa nueva y deja la gastada, el alma encarnada toma cuerpos nuevos y abandona los viejos.
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥
acchedyo’yamadāhyo’yamakledyo’śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo’yaṃ sanātanaḥ ||
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥
avyakto’yamacintyo’yamavikāryo’yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||
Las armas no pueden cortarlo, el fuego no puede quemarlo, el agua no puede mojarlo, el viento no puede secarlo. Es perenne, omnipresente, firme, inmóvil y antiguo, más allá de lo que muestran los sentidos, más allá del pensamiento y del cambio. Sabiéndolo, no deberías afligirte.
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye’rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||
Aunque pienses que el ser nace y muere continuamente, tampoco debes afligirte. La muerte es segura para todo lo que nace y el nacimiento es seguro para todo lo que muere; no te lamentes por lo inevitable.
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन- ।
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥
āścaryavatpaśyati kaścidena- |
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti |
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
dehī nityamavadhyo’yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||
Los seres son invisibles antes de nacer, visibles en el medio e invisibles de nuevo tras la muerte; ¿qué hay ahí que lamentar? Uno ve el ser como una maravilla, otro habla de él como una maravilla, otro lo oye como una maravilla, y algunos, aun oyéndolo, no llegan a conocerlo. El ser que habita en todo cuerpo es inalcanzable al daño; no te aflijas por ningún ser.
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
dharmyāddhi yuddhācchreyo’nyatkṣatriyasya na vidyate ||
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi |
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||
Mira tu propio deber, Arjuna: para un guerrero no hay nada más alto que una batalla justa. Afortunados los que encuentran esa ocasión sin buscarla, como una puerta abierta al cielo. Si rechazas este combate justo, abandonas tu deber y tu buen nombre, y cargas con la culpa.
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te’vyayām |
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ||
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||
La gente hablará de tu deshonra duradera, y para quien fue honrado la deshonra es peor que la muerte. Los grandes guerreros pensarán que dejaste la batalla por miedo, y quienes te respetaban te tendrán en poco. Tus enemigos dirán muchas cosas hirientes; ¿qué podría dolerte más?
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||
Si caes en la batalla, alcanzas el cielo; si vences, gozas la tierra. Levántate, pues, decidido. Considera igual el placer y el dolor, la ganancia y la pérdida, la victoria y la derrota, y entra en la lucha; así no incurrirás en pecado.
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥
eṣā te’bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥
nehābhikramanāśo’sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||
Hasta aquí fue la sabiduría de conocer el ser. Ahora escucha la sabiduría del yoga, con la que puedes soltar la atadura de la acción. En este camino ningún esfuerzo se pierde y ningún obstáculo lo vence; incluso un poco de esta práctica te protege de un gran temor.
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo’vyavasāyinām ||
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||
La mente resuelta tiene un solo propósito; la irresoluta tiene ramas sin fin. Algunos, amantes de las palabras floridas y los rituales, hablan del cielo y del renacer como recompensa de la acción, y del placer y el poder como meta. En quienes se aferran al disfrute y al poder no se forma la comprensión firme y resuelta.
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ||
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||
Los Vedas tratan de las tres gunas; elévate por encima de ellas, Arjuna: libre de los opuestos, siempre firme en la bondad, sin inquietud por ganar y conservar, dueño de ti. Para quien conoce la verdad, todos los Vedas sirven tanto como un pequeño estanque cuando el agua lo inunda todo.
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo’stvakarmaṇi ||
Tienes derecho solo a la acción, nunca a sus frutos. No hagas del fruto el motivo de tu acción, y no te apegues a la inacción. Es uno de los versos más citados de la Gita: haz lo mejor que puedas, pero no dejes que el resultado sea la razón por la que actúas ni lo que gobierne tu paz.
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||
Establecido en el yoga, realiza tus acciones, Arjuna, soltando el apego y manteniéndote ecuánime en el éxito y el fracaso. A esa ecuanimidad se le llama yoga.
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||
La acción es muy inferior al yoga de la sabiduría, así que refúgiate en la sabiduría; quienes obran solo por recompensa dan lástima. Quien tiene el entendimiento firme se libera aquí mismo de lo bueno y de lo malo. Dedícate, pues, al yoga: el yoga es habilidad en la acción.
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ||
Los sabios, de entendimiento firme, renuncian al fruto de la acción y, libres de la atadura del nacimiento, alcanzan un estado más allá del dolor. Cuando tu mente cruce la espesura de la confusión, te volverás indiferente a todo lo oído y por oír. Cuando tu mente, antes desconcertada por tantas enseñanzas, permanezca firme e inmóvil en el ser, alcanzarás el yoga.
अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥
arjuna uvāca
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||
Arjuna pregunta: ¿cómo se reconoce a la persona de sabiduría firme, asentada en el ser? ¿Cómo habla, cómo se sienta, cómo se mueve?
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥
śrībhagavānuvāca
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo’ṅgānīva sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||
Krishna responde: quien ha soltado todos los deseos y está satisfecho en el ser se llama de sabiduría firme. La mente que no se turba en el dolor, no ansía placeres y está libre de apego, miedo e ira es la de un sabio sereno. Quien no se aferra a nada, ni se alegra por lo bueno ni se disgusta por lo malo, tiene sabiduría firme. Como la tortuga recoge sus miembros, quien retira los sentidos de sus objetos tiene sabiduría firme.
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso’pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||
Los objetos se alejan de quien se abstiene, pero queda el gusto por ellos; incluso ese gusto se desvanece al ver lo Supremo. Los sentidos inquietos pueden arrastrar la mente incluso de un sabio que se esfuerza. Por eso, dominándolos a todos, siéntate firme con tu atención en Mí; la sabiduría es firme en quien tiene los sentidos bajo control.
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho’bhijāyate ||
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ||
Así es como se desmorona: pensar en los objetos de los sentidos crea apego, el apego crea deseo, el deseo crea ira, la ira crea confusión, la confusión nubla la memoria, la memoria nublada destruye el discernimiento, y perdido el discernimiento, la persona se pierde.
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥
rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||
Pero la persona dueña de sí, que se mueve entre los objetos con sentidos libres de atracción y aversión, encuentra serenidad. En esa serenidad terminan todas sus penas, y su mente pronto se vuelve firme.
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ||
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano’nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||
Quien no se domina no tiene entendimiento firme ni meditación; sin meditación no hay paz, y sin paz, ¿cómo puede haber felicidad? Cuando la mente sigue a los sentidos errantes, se lleva la sabiduría como el viento arrastra una barca sobre el agua.
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||
Así, Arjuna, la sabiduría es firme en quien retira los sentidos de sus objetos. Lo que es noche para todos los seres es vigilia para quien se domina, y lo que otros llaman vigilia es noche para el sabio que ve.
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं ।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ |
samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve |
sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||
Como los ríos entran en el océano, siempre lleno y quieto, así los deseos entran en quien permanece firme, y esa persona encuentra paz, no quien corre tras los deseos. Quien abandona todos los deseos y vive sin anhelo, sin «yo» ni «mío», alcanza la paz.
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
sthitvāsyāmantakāle’pi brahmanirvāṇamṛcchati ||
Este es el estado de vivir en Brahman, Arjuna. Quien lo alcanza ya no se confunde, y permaneciendo firme en él incluso al final de la vida, alcanza el Brahma-nirvana, la paz de la unidad.
Los versos son el texto sánscrito tradicional. Las explicaciones son resúmenes originales, no las palabras de un traductor concreto. La guía astrológica es una práctica devocional y de reflexión, no una predicción ni un sustituto del consejo profesional.